Türkiye'de BIM Dönüşümü: Mimarlık Ofislerinde Geçişin Gerçek Kapsamı

Mimarlık ofislerinde BIM dönüşümü çoğu zaman üç kalemle planlanıyor: bir BIM yazılımı, ekibe eğitim ve ilk proje. Dijital Proje Yönetmeliği bu denklemi değiştiriyor. Artık BIM ile çalışmak yetmiyor; teslim edilen modelin, yönetmeliğin dokuz ekinde tanımlanan bir veri düzenine birebir uyması gerekiyor. Bu düzen hiçbir BIM yazılımında hazır gelmiyor.

Bu yazıda geçişin görünmeyen tarafını anlatıyoruz: yönetmeliği bir Revit altyapısına çevirirken karşılaştığımız işleri, bu işlerin birbirine nasıl bağlandığını ve hataların nerede saklandığını.

Takvim göründüğünden kısa

Yönetmeliğin IFC takvimi 2029'da başlıyor ve 2032'ye kadar yayılıyor; PDF/A teslimi daha önce, 2027'de ve 2029'da başlıyor. Tarihler uzak görünebilir. Ancak bir projenin hangi kurallara tabi olacağını tasarıma başladığınız gün değil, yapı ruhsatına başvurduğunuz gün belirliyor (Geçici Madde 2). Bugün başlayan ve tasarım, idare süreçleri, işveren revizyonlarıyla bir iki yıl süren bir proje, ruhsata büyük olasılıkla yeni kurallarla girecek.

Üstelik altyapı işi projelerin arasında, tam kapasiteyle çalışan bir ekiple yapılıyor. Kendi tarihinizi Sizin halkanız hangisi? aracıyla görebilirsiniz. Asıl soru, o tarihe kadar altyapının kimin zamanından kurulacağı.

Ekler bir okuma işi değil, bir çeviri işi

Yönetmeliğin ana metni kısa; teknik içeriğin neredeyse tamamı eklerde. Ekler taranmış sayfalar olarak yayımlandı. Metin aranamıyor, kopyalanamıyor; tabloların her satırı tek tek okunup aktarılmak zorunda.

EK-6'daki öznitelik ve özellik tabloları bunun en ağır örneği. Her IFC sınıfı için ayrı tablolar var. Zorunlu ve isteğe bağlı bilgiler farklı tablolarda duruyor, bazı tablolar birkaç sayfaya yayılıyor. Bir sınıfın bilgisini eksiksiz toplamak için birden fazla tabloyu birlikte okumak gerekiyor.

Okumak da yetmiyor, çünkü resmî tablolarda tutarsızlıklar var. Örneğin Tablo 6.75'te binanın yapım yılı alanının veri tipi "Mantıksal" (evet/hayır) olarak yazılmış. Tabloyu olduğu gibi aktaran bir şablon, yılı evet ya da hayır olarak soran bir alan üretir. Bu tür hataları fark etmek, tabloları satır satır anlamayı gerektiriyor.

Her satırda ayrıca bir karar veriliyor: bu bilgi Revit'in kendi alanlarından mı gelecek (öznitelik), ayrı bir parametre olarak mı tutulacak (özellik), yoksa geometriden mi hesaplanacak (miktar)? Yanlış sınıflanan bir satır ya gereksiz bir parametre yaratır ya da modelde aynı bilginin iki ayrı değeri oluşur: biri geometriden hesaplanan, biri elle yazılan.

Revit, yönetmeliğe göre kurulmuş bir yazılım değil

Revit güçlü bir araç, ama kategorileri ve parametre yapısı Türkiye'deki yönetmeliğe göre değil, kendi mantığına göre tasarlanmış. Aradaki mesafeyi kapatmak bir dizi mimari ve teknik karar gerektiriyor.

Sınıf eşlemesi. Yönetmeliğin zorunlu IFC sınıflarının bir kısmının Revit'te birebir karşılığı yok. Mekânsal zonlar, zonlar, kaplamalar ve açıklıklar gibi sınıflar için hangi kategorinin ya da ailenin kullanılacağına ofis karar veriyor. Bu kararlar EK-9'daki "IFC sınıf ataması" ve "ön tanımlı tip" kontrollerinde doğrudan sınanıyor.

Parametrelerin kimliği. Yönetmeliğin istediği özellikler Revit'te paylaşılan parametre olarak kuruluyor. Her parametrenin bir veri tipi ve kalıcı bir kimliği (GUID) var. Kimlik, parametre projelerde kullanılmaya başladıktan sonra değiştirilemiyor; değişirse çizelgeler, etiketler ve IFC eşlemeleri aynı bilgiyi iki ayrı parametre olarak görüyor. İlk kurulumdaki hatalar, sonradan temizlemesi zor bir miras bırakıyor.

Kategori bağlantıları. Her parametrenin doğru Revit kategorilerine bağlanması gerekiyor. Onlarca parametreyi birçok kategoriye elle bağlamak uzun sürüyor ve fark edilmesi zor eksikler bırakıyor. Bir kategoride unutulmuş bir parametre, ancak o eleman IFC'ye aktarıldığında ortaya çıkıyor.

Emsal. Yönetmelik emsal bilgisini mekânsal zonlar üzerinde istiyor. Teknik olarak en kolay yol bu bilgiyi mahallere yüklemek. Ofis pratiğinde ise emsal, mahal sınırlarından bağımsız bir alan şemasında hesaplanıyor. İlk yol çalışıyor gibi görünür, ama emsal hesabı ile model arasındaki tutarlılığı bozar. Doğru kurgu, yazılım bilgisinin yanında mimari proje pratiğini de gerektiriyor.

Parçalar birbirine bağlı

Bu kararların hiçbiri tek başına durmuyor. Bir parametrenin veri tipi; o parametreyi kullanan çizelgeleri, etiketleri, IFC dışa aktarım eşlemesini, kalite kontrol kurallarını ve o şablonla başlamış projeleri etkiliyor. Bir sınıf eşlemesi değiştiğinde, o sınıfın özellik setleri, isimlendirmesi ve kontrol maddeleri de değişiyor.

Bu yüzden altyapı ihtiyaç çıktıkça, parça parça kurulduğunda her yeni ek bir öncekini bozabiliyor. Tutarlı bir sonuç için bütün parçaların baştan birlikte tasarlanması gerekiyor.

IFC dışa aktarımı ayrı bir yapılandırma dünyası

Modeli doğru kurmak işin yarısı. Aynı model, dışa aktarım ayarlarına göre birbirinden çok farklı IFC dosyaları üretebiliyor.

• Revit parametrelerinin hangi IFC sınıfında, hangi özellik setinin altında ve hangi adla yazılacağı ayrı bir eşleme dosyasıyla tanımlanıyor.
• Türkiye'ye özgü özellik setlerinin adları ve değerleri harfi harfine tutmalı. Örneğin emsal durumu için yönetmeliğin öngördüğü değerler DAHIL, HARIC ve DIGER. Türkçe karakterle yazılmış bir "DAHİL", makine kontrolünde farklı bir değer olarak görünür.
• IFC sürümü, birimler, temel miktarlar ve sınıf eşlemeleri her projede aynı ayarlarla üretilmezse, aynı ofisten farklı yapıda IFC dosyaları çıkar.

Bir IFC dosyasının doğru olduğunu anlamanın yolu, onu açıp sınıf sınıf, özellik özellik kontrol etmek. Bu kontrol yapılmadığında hatalar, dosya idareye ulaştıktan sonra görünür hâle geliyor.

İsimlendirme her dosyaya, her paftaya, her mahale işliyor

Yönetmelik isimlendirmeyi dört ayrı ekte tanımlıyor. Proje kodunu ilgili idare üretiyor (EK-1). Dosya ve pafta adları disiplin, öge, dosya türü, dosya tipi, kat ve pafta numarası gibi alanlardan kuruluyor (EK-2). Mahaller yüzü aşkın mahal koduyla numaralanıyor ve adlandırılıyor (EK-3). Modeldeki her varlığın adı disiplin, kategori ve açıklamadan oluşuyor (EK-5, Madde 11).

Bu kurallar yüzlerce eleman, onlarca pafta ve her teslimde yeniden üretilen PDF/A dosyaları boyunca tutarlı uygulanmak zorunda. Elle yapılan isimlendirme, projenin en yoğun döneminde en çok hata üreten iş hâline geliyor. Tutarlılık ancak isimlerin modeldeki bilgiden türetildiği bir altyapıyla sağlanabiliyor.

Çizim standardı modelden çıkmalı

IFC teslimi başladığında paftalar da BIM modelinden üretilip PDF/A olarak teslim ediliyor ve model ile paftaların birbiriyle uyumlu olması gerekiyor (Madde 9). Bu, paftayı dışarı aktardıktan sonra CAD'de düzeltme alışkanlığının sona ermesi demek.

Paftaların EK-4'ün çizim esaslarına uyması için çizgi kalınlıkları, taramalar ve semboller modelin içinde doğru kurulmalı. EK-4, ölçü ve kot işaretleri gibi semboller için çizim ölçeğine göre değişen milimetre değerleri veriyor. Özel tarama ve çizgi desenleri Revit'e aktarılırken birim yorumlaması nedeniyle beklenmedik ölçeklerde görünebiliyor. PDF/A da sıradan bir PDF değil; arşivleme koşullarını sağlaması, örneğin yazı tiplerini dosyanın içinde taşıması gerekiyor.

Koordinat sistemi: küçük bir ayar, büyük bir sonuç

EK-7 modelin TUREF datumunda ve 3° dilimli enine Merkator projeksiyonunda konumlanmasını istiyor. Projenin bulunduğu yere göre doğru dilim seçilmeli ve modelin proje noktaları bu sisteme bağlanmalı. Yanlış dilim, modeli haritada yüzlerce kilometre kaydırıyor. Hata model açıkken görünmüyor; ancak model başka bir sistemle karşılaştırıldığında ortaya çıkıyor. EK-9'un koordinat maddesi doğrudan bunu sınıyor.

Kalite kontrolü gözle yapılamıyor

EK-9'daki mimari kontrol listesi 21 maddeden oluşuyor. Dosya adları gibi bazı maddeler gözle kontrol edilebilir. Mahallerin birbiriyle örtüşmemesi ve kapalı olması, her elemanın doğru katta durması, yinelenen eleman bulunmaması ya da zorunlu bilgilerin her elemanda dolu olması gibi maddeler ise büyük bir modelde gözle güvenilir biçimde denetlenemiyor. Bunlar için otomatik kontrol kuralları ve her teslimden önce işleyen bir düzen gerekiyor.

Altyapı bir kez kurulup bırakılmıyor

Revit her yıl yeni bir sürümle geliyor ve bu sürümler, altyapıyı otomatikleştiren betikleri etkileyebiliyor. Son yıllardan iki örnek: Revit'in parametre gruplarını tanımlayan eski yapı 2024 sürümünde kullanımdan kaldırıldı ve 2025'te tamamen silindi; Dynamo'nun varsayılan Python motoru da 2022 sürümüyle değişti. Bir sürüm için yazılmış bir kurulum betiği, bir sonrakinde çalışmayı bırakabiliyor.

Yönetmelik de değişebilir. Eklerde yapılacak bir güncelleme, parametrelerden kontrol kurallarına kadar altyapının birçok parçasına yansır. Yönetmeliğe uygun bir altyapı, sürümleri ve değişiklikleri takip edilen, yaşayan bir sistemdir.

Asıl maliyet: çizilmeyen projeler

Bu işlerin hiçbiri tek başına aşılmaz değil. Zorluk, hepsinin aynı anda, doğru ve birbiriyle tutarlı yapılması gerektiğinde ortaya çıkıyor. Bir mimarlık ofisi için asıl maliyet yazılım lisansı değil; eklerin okunmasına, deneme yanılmaya, proje ortasında şablon düzeltmeye ve teslim sonrası düzeltmelere giden mimar saatleri. Bu hataların önemli bir kısmı da en kötü zamanda, teslim tarihinin baskısı altında ortaya çıkıyor.

İki yol

Bu kapsamlı altyapıyı sizin için hazırladık: yönetmeliğin mimariyi ilgilendiren eklerinden türetilmiş, kararları gerekçeleriyle belgelenmiş bir Revit altyapısı. Ayrıntıları ana sayfadaki Size sunduklarımız bölümünde bulabilir, ofisiniz için teklif alabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Ekibime BIM eğitimi aldırmak yeterli olmaz mı?

Eğitim, yazılımın nasıl kullanılacağını öğretiyor ve geçişin vazgeçilmez bir parçası. Ancak yönetmeliğe uygun bir altyapı kurmak ayrı bir iş. Eğitim almış bir ekip de şablonu, parametre yapısını ve IFC ayarlarını yönetmeliğe göre ayrıca kurmak zorunda.

Yabancı kaynaklı hazır bir şablon işimi görür mü?

Türkiye'ye özgü parsel, emsal ve poz özellik setleri, yönetmeliğin isimlendirme düzeni ve mahal kodları bu şablonlarda yer almıyor. Yabancı bir şablonu yönetmeliğe uyarlamak, eklerin tamamını yine de satır satır işlemeyi gerektiriyor.

Altyapıyı ofis içinde kurmak mümkün mü?

Mümkün. Bu yazıda anlattığımız işlerin tamamının yapılması, birbiriyle tutarlı olması ve Revit ile yönetmelikteki değişikliklere göre güncel tutulması gerekiyor. Karar, bu işin hangi ekibin zamanından yapılacağına bağlı.