BIM Temelleri
BIM Seviyeleri Nedir? Level 0, 1, 2 ve 3 ile BIM Olgunluğu
BIM Level 0, 1, 2 ve 3 ne anlama geliyor? İngiltere'de doğan BIM olgunluk modelini, ISO 19650'ye geçişi ve Türkiye'deki yönetmeliğin yerini anlatıyoruz.
"BIM Level 2" ya da "Level 3" ifadeleri yabancı ihale dokümanlarında, eğitim programlarında ve yazılım tanıtımlarında sık geçiyor. Bu seviyeler bir yazılımın ya da bir modelin ne kadar ayrıntılı olduğunu anlatmaz. Anlattıkları şey, bir proje ekibinin bilgiyi ne kadar yapılandırılmış, ne kadar ortak ve ne kadar açık yönettiği; yani BIM olgunluğu.
Bu yazıda seviyeleri tek tek açıklıyor, kavramın bugün ISO 19650 ile nasıl dönüştüğünü ve Türkiye'deki Dijital Proje Yönetmeliği'nin bu ölçekte nereye oturduğunu anlatıyoruz.
BIM seviyeleri nereden çıktı?
Seviyeler, 2008'de İngiltere'de Mark Bew ve Mervyn Richards'ın hazırladığı BIM olgunluk modeline dayanıyor. Model, sektörün CAD'den tam entegre bir dijital çalışma düzenine geçişini dört basamakla (Level 0–3) anlatıyordu.
Kavramı yaygınlaştıran, İngiliz hükümetinin 2011'de yayımladığı inşaat stratejisi oldu. Strateji, merkezi hükümet tarafından ihale edilen kamu projelerinde 2016'dan itibaren BIM Level 2'yi zorunlu kıldı. O tarihten sonra "Level 2" birçok ülkede kamu projelerinde beklenen BIM düzeyinin kısa adı olarak kullanıldı.
Seviyeler tek bakışta
| Seviye | Nasıl çalışılır? | Bilgi nasıl paylaşılır? | Tipik araç ve standartlar |
|---|---|---|---|
| Level 0 | Yönetilmeyen CAD, çoğunlukla 2B | Kâğıt ya da PDF paftalar | Ofise özgü alışkanlıklar |
| Level 1 | Yönetilen CAD; 2B çizim, yer yer 3B | Standart isimlendirmeyle, ortak veri ortamında dosya paylaşımı | BS 1192 gibi isimlendirme ve süreç standartları |
| Level 2 | Her disiplin kendi BIM modelinde | Modeller ortak bir biçimde paylaşılıp üst üste konur (federasyon) | IFC, COBie, PAS 1192-2, bugün ISO 19650 |
| Level 3 | Tek, entegre ve bulut tabanlı ortak model | Tüm ekip aynı modelde, yaşam döngüsü boyunca | Açık standartlar; hâlâ büyük ölçüde hedef |
Level 0: yönetilmeyen CAD
Proje bilgisi 2B çizimlerde durur ve paylaşım kâğıt ya da PDF paftalarla yapılır. Katman adları, dosya isimleri ve pafta düzeni ofisten ofise, hatta projeden projeye değişir. Bir değişiklik her paftada ayrı ayrı yapılır; tutarlılık tamamen dikkatli çalışmaya bağlıdır.
Ortak bir isimlendirme standardı olmadan 2B çizimle çalışan her ofis bu düzeydedir. Yönetmeliğin PDF/A teslimini ve CAD çizim esaslarını tanımlayan ilk adımları, tam da bu düzeyi hedef alıyor.
Level 1: yönetilen CAD
Çizimler hâlâ büyük ölçüde 2B, ama bilgi bir düzene bağlanmıştır:
- Dosya, katman ve pafta isimleri bir standarda göre verilir.
- Proje bilgisi, herkesin eriştiği ve dosyaların durumunun (çalışılıyor, paylaşıldı, onaylandı gibi) takip edildiği bir ortak veri ortamında (Common Data Environment, CDE) tutulur.
- Kavramsal aşamada 3B modeller kullanılabilir, ancak disiplinler arasında modelle ortak çalışma yoktur; her disiplin kendi çizimini üretir.
İngiltere'de bu düzeyin temel standardı BS 1192'ydi. Türkiye'de yönetmeliğin EK-1 (proje kodu), EK-2 (dosya isimlendirme), EK-3 (mahal isimlendirme) ve EK-4 (CAD çizim esasları) aynı işlevi görüyor.
Level 2: disiplin modelleri ve ortak biçim
Level 2'de her disiplin (mimari, statik, mekanik, elektrik) kendi BIM modelini üretir. Modeller tek bir dosyada birleşmez; ortak bir biçimde paylaşılır ve koordinasyon için üst üste konur. Bu birleşik görünüme federe model denir.
Level 2'nin belirleyici özellikleri:
- Modeller alfanümerik bilgi taşır; çizimler, listeler ve metrajlar modelden üretilir.
- Paylaşım için yazılımdan bağımsız biçimler kullanılır: model için IFC, tesis bilgisi için COBie gibi.
- Bilginin kim tarafından, hangi aşamada, hangi ayrıntıda teslim edileceği baştan tanımlanır.
- Çakışma kontrolü ve disiplinler arası koordinasyon federe model üzerinde yapılır.
İngiltere'de Level 2'nin süreçleri PAS 1192-2 başta olmak üzere bir dizi standartla tanımlandı. Bu standartlar daha sonra ISO 19650 serisine dönüştü.
Level 3: tek entegre model
Level 3, tüm ekibin aynı, bulut tabanlı ve entegre bir model üzerinde eş zamanlı çalıştığı düzeni tarif eder. Model tasarımdan inşaata ve işletmeye kadar tüm yaşam döngüsü boyunca yaşar; bilgi açık standartlarla, doğrudan veri olarak paylaşılır. İngiltere'de bu vizyon 2015'te "Digital Built Britain" stratejisiyle tanımlandı.
Level 3 bugün hâlâ büyük ölçüde bir hedef. Sorumluluk ve fikri mülkiyet (tek modelde kimin neyden sorumlu olduğu), veri güvenliği ve yazılımlar arası tam uyum gibi konular, onu yaygın bir uygulama olmaktan alıkoyuyor.
ISO 19650 ile ne değişti?
2018'de yayımlanan ISO 19650-1 ve ISO 19650-2, İngiltere'nin Level 2 için geliştirdiği bilgi yönetimi süreçlerini uluslararası standarda taşıdı. İngiltere de 2019'da kurduğu UK BIM Framework ile "BIM Level 2" ifadesini bırakıp ISO 19650'ye dayanan bir çerçeveye geçti.
ISO 19650-1, olgunluğu seviyeler yerine aşamalarla (Stage 1, 2 ve 3) anlatır. ISO 19650'nin kendisi Stage 2'yi, yani eski adıyla Level 2'ye karşılık gelen düzeni hedefler. Bu yüzden bugün "Level 2" dendiğinde çoğu zaman kastedilen, ISO 19650'ye uygun bilgi yönetimidir.
Türkiye'deki yönetmelik bu ölçekte nerede?
Dijital Proje Yönetmeliği seviye kavramını kullanmıyor, ama kurduğu düzen bu ölçekte oldukça net bir yere oturuyor:
- 3B sayısal yapı modellerinin TS EN ISO 19650-1 ve TS EN ISO 19650-2'ye göre BIM tabanlı oluşturulmasını istiyor (Madde 4).
- Her disiplinin kendi BIM modelini ayrı ayrı hazırlamasını ve IFC olarak teslim etmesini istiyor (Madde 9).
- Paftaların BIM modelinden üretilmesini ve modelle uyumlu olmasını şart koşuyor.
- İsimlendirme, sınıflar, özellikler ve kalite kontrol için ortak kurallar tanımlıyor (EK-1 – EK-9).
Bu özellikler, Level 2 olarak anılan düzenin tarifine çok yakın: disiplin modelleri, açık bir ortak biçim, tanımlı bilgi gereksinimleri. Takvim de bu basamakları sırayla izliyor. Önce PDF/A ve CAD çizim esaslarıyla Level 1'in düzeni kuruluyor (2027 ve 2029), ardından IFC teslimiyle Level 2'ye geçiliyor (2029–2032).
Bu yüzden bugün Level 0'da çalışan bir ofis için doğru sıra, önce isimlendirme ve çizim düzenini yönetmeliğe uydurmak, sonra BIM modeline ve IFC teslimine geçmek. Bu geçişin kapsamını Türkiye'de BIM dönüşümü yazımızda anlattık; kendi takviminizi Sizin halkanız hangisi? aracıyla görebilirsiniz.
Sık karıştırılan üç kavram
| Kavram | Neyi anlatır? | Örnek |
|---|---|---|
| BIM seviyesi (Level) | Ekibin ya da projenin bilgi yönetimi olgunluğu | "Proje Level 2'ye göre yürütülüyor" |
| LOD (gelişim seviyesi) | Tek tek model elemanlarının güvenilirliği | "Kapılar LOD 300'de" |
| BIM boyutları (3B, 4B, 5B…) | Modele eklenen bilgi türü | 4B zaman planı, 5B maliyet |
4B'nin zaman ve 5B'nin maliyet olduğu konusunda yaygın bir uzlaşı var. 6B ve 7B ise farklı kaynaklarda sürdürülebilirlik ya da tesis yönetimi olarak tanımlanıyor; bu terimlerle karşılaştığınızda neyin kastedildiğini sormakta fayda var. LOD'un ayrıntısını LOD yazımızda anlattık.
Sık sorulan sorular
BIM Level 2 bir sertifika mı?
Hayır, bir olgunluk tarifi. Ancak bugün kurumlar ISO 19650'ye uygunluklarını bağımsız belgelendirme kuruluşlarına belgeletebiliyor. Yurt dışı ihalelerde istenen "Level 2" çoğunlukla bu anlamda ISO 19650'ye uygun çalışmak demek.
Küçük bir ofis Level 2'de çalışabilir mi?
Evet. Seviye ofisin büyüklüğüyle değil, çalışma düzeniyle ilgili. Standart isimlendirme kullanan, modelini bilgiyle kuran, diğer disiplinlerle IFC üzerinden çalışan ve teslimden önce modelini kontrol eden tek kişilik bir ofis de bu düzende çalışıyor demektir.
Yönetmelik Level 3 istiyor mu?
Hayır. Yönetmelik her disiplinin ayrı modelini ve IFC teslimini istiyor; tek bir ortak model üzerinde eş zamanlı çalışmayı şart koşmuyor.
Sizin halkanız hangisi?
İlinizi ve ilçenizi seçin, zorunluluğun projenizi hangi tarihte bulacağını görün. BIM dönüşümünüzün yönetmeliğe uyumlu Revit altyapısını sizin için hazırladık.