LOD Nedir? LOD 100–500 Seviyeleri Rehberi

BIM projelerinde en sık duyulan kısaltmalardan biri LOD. Bir işverenin "LOD 300 model istiyoruz" demesi ya da bir yönetmeliğin teslim seviyesini LOD ile tanımlaması artık olağan. Ancak LOD'un neyi ölçtüğü çoğu zaman yanlış anlaşılıyor: daha yüksek LOD'un daha güzel görünen model demek olduğu, ya da bütün modelin tek bir LOD'da olması gerektiği sanılıyor.

Bu yazıda LOD seviyelerini tek tek, örneklerle anlatıyor ve Türkiye'deki Dijital Proje Yönetmeliği'nin istediği seviyenin uygulamada ne anlama geldiğini gösteriyoruz.

LOD ne demek?

LOD, İngilizce Level of Development ifadesinin kısaltması; Türkçede gelişim seviyesi olarak kullanılıyor. Bir model elemanının geometrisinin ve taşıdığı bilginin ne ölçüde netleştiğini, dolayısıyla projedeki diğer kişilerin o elemana ne kadar güvenebileceğini anlatır.

Kavram ilk kez 2008'de Amerikan Mimarlar Enstitüsü'nün (AIA) BIM sözleşme ekinde, 100'den 500'e uzanan beş seviye olarak tanımlandı. Bugün en çok başvurulan kaynak, BIMForum'un her yıl güncellediği LOD Şartnamesi (LOD Specification). BIMForum, 300 ile 400 arasına ayrıca LOD 350'yi ekledi.

Level of Detail ile karışmasın

Aynı kısaltma bazen Level of Detail (ayrıntı seviyesi) anlamında da kullanılıyor. Aradaki fark önemli:

Level of Detail, elemana ne kadar ayrıntı konduğunu anlatır. Bir kapıya kol, menteşe ve kasa profili çizmek ayrıntıyı artırır.
Level of Development, elemanın ne kadar güvenilir olduğunu anlatır. Kapının boyutu, tipi, konumu ve açılış yönü kesinleştiyse, modelde kol çizilmemiş olsa bile eleman LOD 300'dür.

Çok ayrıntılı çizilmiş ama boyutu henüz tahmini olan bir eleman, düşük gelişim seviyesindedir. BIM sözleşmelerinde ve yönetmelikte kastedilen, gelişim seviyesidir.

LOD seviyeleri tek bakışta

Aynı iç kapı, planda LOD 100'den LOD 500'e. Yönetmeliğin ruhsat için istediği seviye LOD 300.

Seviye	Ne anlatır?	Örnek: bir iç kapı	Tipik aşama
LOD 100	Sembol ya da kütle; bilgi yaklaşık ya da başka elemanlardan türetilir	Planda yalnızca bir açıklık ya da sembol	Eskiz, kütle çalışması
LOD 200	Genel bir eleman; boyut, şekil ve konum yaklaşık	Genel bir kapı, yaklaşık genişlikte	Avan proje
LOD 300	Belirli bir eleman; boyut, şekil, konum ve yönelim kesin, modelden ölçülebilir	Gerçek boyutlu, doğru tipte, doğru yerde ve doğru yöne açılan kapı	Kesin ve uygulama projesi, ruhsat
LOD 350	LOD 300 ve diğer sistemlerle bağlantılar	Kasanın duvarla ve yangın, erişim gibi gereksinimlerle ilişkisi	Disiplinler arası koordinasyon
LOD 400	İmalat, montaj ve kurulum bilgisiyle birlikte	Üretici ürünü, kasa ve donanım ayrıntıları	İmalat ve detay projeleri
LOD 500	Sahada doğrulanmış durum	Yerine takılmış kapının ölçülerek doğrulanmış hâli	Teslim, işletme (as-built)

Aşama sütunu yaygın bir eşleşmeyi gösteriyor; bağlayıcı bir kural değil. Hangi aşamada hangi elemanın hangi seviyede olacağı her projede sözleşmeyle ya da mevzuatla belirlenir.

Seviyeler ayrıntılı

LOD 100

Eleman bir sembol, bir kütle ya da genel bir gösterimle yer alır. Alan, hacim, konum gibi bilgiler yaklaşık olabilir ya da başka elemanlardan türetilir. Örneğin bir kütle modelinden toplam inşaat alanı hesaplanabilir, ama kütlenin içindeki duvarlar henüz yoktur.

LOD 200

Eleman artık kendi kategorisinde bir nesnedir, ama geneldir. Duvar "yaklaşık 20 cm kalınlığında bir iç duvar" olarak durur; malzeme katmanları, kesin kalınlık ve kesin konum henüz belli değildir. LOD 200'deki bir elemandan ölçü alınabilir, ancak bu ölçüye dayanarak karar vermek doğru olmaz.

LOD 300

Eleman belirli bir sistem ya da ürün olarak tanımlanmıştır. Miktarı, boyutu, şekli, konumu ve yönelimi kesindir ve notlara ya da yazılı ölçülere bakmadan doğrudan modelden ölçülebilir. Proje başlangıç noktası tanımlıdır ve eleman ona göre doğru yerde durur. Duvar gerçek kalınlığında ve doğru katta, pencere gerçek boyutunda ve doğru denizlik kotundadır.

Ayrıntı ve bilgi eklenebilir, ama LOD 300'ün özü güvenilirliktir: modeldeki ölçü, tasarımdaki ölçüdür.

LOD 350

LOD 300'e ek olarak elemanın diğer yapı sistemleriyle ara yüzleri tanımlıdır. Bir döşeme boşluğunun tesisat şaftıyla, bir kirişin askı tavanla ve tesisat geçişleriyle ilişkisi netleşmiştir. Disiplinler arası koordinasyon ve çakışma kontrolü için gereken seviye budur.

LOD 400

Eleman imal edilebilecek ya da kurulabilecek ayrıntıdadır: üretici ürünü, bağlantı elemanları, montaj bilgisi. Genellikle yüklenici ve imalatçıların detay ve atölye çizimleri bu seviyededir.

LOD 500

Eleman sahada doğrulanmıştır: yapılmış hâlinin boyutu, şekli, konumu ve miktarı ölçülerek modele işlenmiştir. LOD 500 bir üst ayrıntı basamağı değildir; geometrik olarak LOD 400'den daha ayrıntılı olmak zorunda değildir. Anlattığı şey, bilginin sahayla doğrulanmış olmasıdır. Bu yüzden BIMForum şartnamesi LOD 500'ü tanımlamaz.

LOD eleman bazındadır

"LOD 300 model" günlük dilde kullanılan bir kısaltma. Gerçekte LOD her eleman için ayrı ayrı belirlenir. Aynı modelde duvarlar LOD 300'de, mobilyalar LOD 200'de, tesisat elemanları LOD 100'de olabilir. Projelerde bu yüzden eleman kategorilerini satırlara, proje aşamalarını sütunlara yazan bir LOD tablosu hazırlanır. Tablo, hangi aşamada kimin hangi elemanı hangi seviyede teslim edeceğini gösterir.

Türkiye'deki yönetmelik bu tabloyu gerektirmiyor. Ruhsat teslimi için tek bir seviye tanımlıyor; bunu aşağıda anlatıyoruz.

Geometri ve bilgi: LOG, LOI ve LOIN

LOD tek bir sayı olduğu için geometri ile bilgiyi birbirine bağlar. Pratikte ikisi her zaman birlikte ilerlemez: bir eleman geometrik olarak kesinleşmiş ama yangın dayanımı henüz belirlenmemiş olabilir. Bu yüzden ikisini ayırmak için başka kavramlar da kullanılıyor:

LOG (Level of Geometry): geometrik ayrıntı ve doğruluk.
LOI (Level of Information): elemana bağlı alfanümerik bilgi.
LOIN (Level of Information Need, bilgi gereksinim seviyesi): her amaç için ne kadar geometrik bilgi, ne kadar alfanümerik bilgi ve hangi belgelerin gerektiğini birlikte tanımlayan yaklaşım. Avrupa'da EN 17412-1 (2020) ile tanımlandı, daha sonra ISO 7817-1 olarak uluslararası standart hâline geldi ve ISO 19650 serisiyle birlikte kullanılıyor.

Bilgi gereksinim seviyesi: amaç, teslim aşaması, aktör ve nesne belirlendikten sonra geometrik bilgi, alfanümerik bilgi ve belgeler birlikte tanımlanır.

LOIN'in ana fikri "ne kadar ayrıntı" yerine "hangi amaç için ne kadar bilgi" sorusunu sormak. Gereğinden az bilgi işi durdurur, gereğinden fazlası emek ve maliyet yaratır.

Türkiye'de yönetmelik hangi LOD'u istiyor?

Dijital Proje Yönetmeliği'nin EK-8'i model gelişim seviyesini düzenliyor ve yapı ruhsatı teslimi için tek bir seviye tanımlıyor: Detaylı Modelleme. Eke göre:

Disiplin modellerindeki varlıklar şekil, boyut, konum ve yönelim açısından net olarak tanımlanır.
Bu temsilden doğrudan ölçüm yapılabilir ve elde edilen bilgi net olarak değerlendirilebilir.
Bu seviye BIM terminolojisinde LOD 300'e karşılık gelir.
Varlıklarda bulunması gereken alfanümerik bilgiler EK-6 ve EK-7'ye göre düzenlenir.
Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'ne göre projenin farklı aşamalarında teslim istenmesi hâlinde, ilgili idare bilgi gereksinim seviyesini tanımlayabilir.
Ekte yer almayan konularda sırasıyla Türk Standartları, Avrupa Standartları ve uluslararası geçerliliği kabul edilen dokümanlar esas alınır (Madde 5).

Bu kurgu, yukarıdaki kavramlarla birebir örtüşüyor: geometri için LOD 300, bilgi için EK-6 ve EK-7'deki tablolar. Yönetmeliğin EK-9 kalite kontrol formunda da "gelişim seviyesi" ayrı bir kontrol maddesi olarak yer alıyor.

LOD 300 için uygulamada kontrol soruları

Revit ya da başka bir BIM yazılımında modelin yönetmeliğin istediği seviyede olup olmadığını anlamak için şu soruları sorun:

Kapı, pencere, merdiven gibi elemanlar gerçek boyutlu ve doğru tipte mi, yoksa genel yer tutucular mı?
Duvar ve döşemeler gerçek kalınlıklarında ve doğru katta mı?
Paftadaki bir ölçüyü doğrulamak için notlara ya da elle yazılmış ölçülere bakmak gerekiyor mu? Gerekiyorsa bilgi modelde değil, paftada duruyor demektir.
Proje başlangıç noktası ve koordinat sistemi tanımlı mı, elemanlar ona göre doğru yerde mi?
Mahaller kapalı ve doğru sınırlarla tanımlı mı?
EK-6 ve EK-7'nin istediği bilgiler elemanlarda dolu mu?

Yönetmeliğin istediği bilgi düzenini Revit'te nasıl kurabileceğinizi Revit şablonu yazımızda anlattık.

Sık sorulan sorular

Ruhsat için LOD 400 gerekir mi?

Hayır. Yönetmelik ruhsat teslimi için Detaylı Modelleme seviyesini, yani LOD 300'ü istiyor. İmalat ve montaj bilgisi, ruhsat aşamasının değil, uygulama ve imalat süreçlerinin konusu.

Daha yüksek LOD her zaman daha iyi mi?

Değil. Her seviye ek emek ve zaman ister. Amaç, her aşamada gereken bilgiyi gereken güvenilirlikte üretmek. Ruhsat için LOD 400 ayrıntısında model üretmek, teslimi hızlandırmaz, yalnızca maliyeti artırır.

LOD 300 modeli fotogerçekçi görselleştirme demek mi?

Hayır. LOD görsellikle değil güvenilirlikle ilgili. Malzeme görünüşü sade bir LOD 300 modeli, ruhsat teslimi için gösterişli ama boyutları yaklaşık bir modelden çok daha değerlidir.

LOD ile BIM seviyeleri aynı şey mi?

Hayır. LOD tek tek elemanların güvenilirliğini anlatır. BIM seviyeleri (Level 0, 1, 2, 3) ise bir ekibin ya da projenin bilgiyi ne kadar yapılandırılmış ve ortak yönettiğini. Ayrıntısı BIM seviyeleri yazımızda.