Türkiye'de BIM Süreçleri: Ruhsat Projesi Modelden Teslime Nasıl İlerliyor?

Türkiye'de BIM süreçleri uzun süre ofisten ofise değişen, çoğunlukla büyük projelerle sınırlı kalan uygulamalardan ibaretti. Dijital Proje Yönetmeliği bunu değiştiriyor. Yapı ruhsatı için teslim edilen bir projenin nasıl adlandırılacağını, hangi veriyi taşıyacağını, haritada nasıl konumlanacağını ve teslimden önce nasıl kontrol edileceğini tek bir çerçevede tanımlıyor. BIM böylece ruhsat sürecinin resmî bir parçası oluyor.

Bu yazıda bir ruhsat projesinin bu çerçevede geçtiği aşamaları sırasıyla anlatıyoruz. Amacımız bir kontrol listesi vermek değil; aşamaların birbirine nasıl bağlandığını ve işin karmaşıklığının nerede toplandığını göstermek.

Süreç artık yönetmelikle tanımlı

Yönetmelik, 3B sayısal yapı modellerinin TS EN ISO 19650-1 ve TS EN ISO 19650-2 standartlarına göre BIM tabanlı oluşturulmasını, modelin TS EN ISO 16739-1'de tanımlı IFC formatında teslim edilmesini istiyor (Madde 4). ISO 19650, bilginin bir proje boyunca nasıl üretileceğini, paylaşılacağını ve yönetileceğini tarif eden bir süreç standardı. Yönetmeliğin ekleri bu genel çerçeveyi Türkiye'deki ruhsat teslimine indiriyor: proje kodu, dosya ve mahal isimlendirmesi, IFC sınıfları, öznitelikler, koordinat sistemi, gelişim seviyesi ve kalite kontrol.

Eklerin kapsamadığı konularda sıra belli: önce Türk Standartları, sonra Avrupa Standartları, ardından uluslararası geçerli dokümanlar (Madde 5).

Proje kodu: süreç idarede başlıyor

Her proje, ilgili idarenin ürettiği tekil bir proje koduyla başlıyor (EK-1). Kod, iki haneli yıl ile dört haneli sıra numarasından oluşuyor. Müellif projeyi sunmadan önce idareye başvurup kodu alabiliyor; dosyalar dijital sistem üzerinden güvenli elektronik imzayla teslim ediliyorsa kodu yükleme sırasında sistem üretiyor.

Bu küçük ayrıntı süreci belirliyor, çünkü proje kodu bütün dosya adlarının ilk alanı. Kod kesinleşmeden adlandırılan dosyaların teslimden önce yeniden adlandırılması gerekiyor.

Her disiplin kendi modelini kuruyor

Projenin gerektirdiği her disiplin kendi projesini ayrı ayrı BIM tabanlı hazırlıyor ve IFC olarak teslim ediyor (Madde 9). Mimari, statik, elektrik ve tesisat modellerinin her biri yönetmeliğin koordinat sisteminde konumlanıyor ve aynı kat kodlarını kullanıyor. Bu da modelleme başlamadan önce disiplinler arasında ortak kararlar alınmasını gerektiriyor: projenin başlangıç noktası, kat düzeni ve kotlar, bina kodları.

İsimlendirme: dosyadan mahale, mahalden nesneye

Yönetmelik isimlendirmeyi üç düzeyde tanımlıyor. Dosya adı dokuz bilgi alanından oluşuyor: proje ve bina kodu, disiplin, alt disiplin ya da öge, dosya türü, dosya tipi, kat, sıra ve revizyon numarası (EK-2). Mahaller kat, bölüm ya da fonksiyon ve sıra numarasıyla numaralanıyor; mahal adları da ekteki esaslara göre veriliyor (EK-3). Modeldeki her varlığın adı ise disiplin, kategori ve açıklamadan oluşuyor (EK-5).

Bu kuralların hiçbiri tek başına zor değil. Zorluk, üçünün aynı anda, her projede ve her çalışan tarafından tutarlı biçimde uygulanmasında. Ofisin yerleşik alışkanlıklarıyla çeliştikleri yerde de bir karar vermek gerekiyor.

Veri: modelin taşıdığı bilgi

Türkiye'de BIM sürecinin çekirdeği, modeldeki nesnelerin taşıdığı bilgi. Her zorunlu IFC sınıfı için hangi özniteliklerin ve özelliklerin zorunlu, hangilerinin isteğe bağlı olduğu EK-6'da tablolar hâlinde tanımlı; proje bilgileri ve koordinat sistemi EK-7'de. Bunlara Türkiye'ye özgü özellik setleri ekleniyor: parsel bilgileri (TAKS, KAKS, çekme mesafeleri), emsal durumu ve isteğe bağlı birim fiyat poz numarası.

Bu verinin büyük kısmı yabancı kaynaklı hazır şablonlarda bulunmuyor. Kullanılan yazılımın alanlarıyla eşleştirilmesi, doğru veri tipiyle tanımlanması ve IFC'ye doğru özellik setinin altında aktarılması gerekiyor. Yapı bilgi modellemenin ne olduğunu ve bu verinin neden bu kadar önemli olduğunu BIM nedir yazımızda anlattık.

Konum: model haritada doğru yerde olmalı

Model, yönetmeliğin tarif ettiği koordinat sisteminde konumlandırılıyor: TUREF datumu, GRS80 elipsoidi ve 3 derecelik dilimlere ayrılmış Transverse Mercator projeksiyonu (EK-7). Projeden projeye değişen; dilim, doğu ve kuzey değerleri, kot ve model kuzeyiyle harita kuzeyi arasındaki dönüklük.

Koordinat ayarı modelin ekrandaki görünüşünü değiştirmediği için hatası en geç fark edilen konulardan biri. Yanlış seçilmiş bir dilim, modeli haritada yüzlerce kilometre öteye taşıyabiliyor.

Gelişim seviyesi: tek hedef, LOD 300

Ruhsat tesliminde modeldeki varlıklar "Detaylı Modelleme" seviyesinde olmalı: şekli, boyutu, konumu ve yönelimi net tanımlanmış, üzerinden doğrudan ölçüm yapılabilen nesneler. Bu seviye BIM terminolojisinde LOD 300'e karşılık geliyor (EK-8). İdare, farklı proje aşamalarında bilgi gereksinim seviyesini ayrıca tanımlayabiliyor. LOD kavramını LOD nedir yazımızda ayrıntılı anlattık.

Paftalar modelden üretiliyor

IFC teslimi başladığında 2B çizimler ayrı bir CAD sürecinde değil, BIM modelinden üretiliyor ve PDF/A olarak teslim ediliyor. Model ile PDF/A nüshasının birbiriyle uyumlu olması zorunlu (Madde 9). Modelle paftalar arasındaki her uyumsuzluk bu şartı bozuyor. Bu yüzden çizim standardı (EK-4) da modelin bir parçası gibi yönetilmeli.

Kalite kontrol: teslimden önce, ama baştan kurulur

Yönetmelik, teslimden önce modelin bütünlüğünü ve yönetmeliğe uygunluğunu gösteren kontrol formları tanımlıyor (EK-9). Mimari form; dosya boyutundan proje bilgilerine, isimlendirmeden koordinat sistemine, IFC sınıflarından mahallerin kapalı ve örtüşmesiz olmasına, IFC sürümünden model ile PDF/A uyumuna kadar uzanıyor.

Formdaki maddelerin çoğu önceki aşamalardan birine bağlı. Bu yüzden kalite kontrolü sürecin sonuna eklenen bir adım gibi değil, en baştan kurulan bir çerçeve gibi düşünmek gerekiyor. Teslim günü fark edilen bir isimlendirme ya da koordinat hatası çoğu zaman modelin geniş bir bölümünü etkiliyor.

Karmaşıklık nerede?

Aşamaların her biri tek başına tarif edilebilir. Zorluk aralarındaki bağlarda: proje kodu dosya adını; kat düzeni hem dosya adını hem mahal numarasını; sınıf eşlemesi hem veri tablolarını hem kalite kontrolü belirliyor. Bir ofisin bu zinciri her projede tutarlı biçimde kurabilmesi için yönetmeliğin kurallarının yazılım şablonuna, isimlendirme listelerine ve kontrol adımlarına işlenmiş olması gerekiyor. Bu hazırlığın kapsamını Türkiye'de BIM dönüşümü yazımızda anlattık.

Süreçlerin bir sonraki adımı otomasyon. Yönetmeliğin standartlaştırdığı veri, kontrol ve metraj gibi işlerde yapay zekâ araçlarının önünü açıyor; BIM ve yapay zekâ yazımız bu konuyu ele alıyor.

Sık sorulan sorular

Türkiye'de BIM süreci hangi standartlara dayanıyor?

Yönetmelik, modellerin TS EN ISO 19650-1 ve TS EN ISO 19650-2'ye göre oluşturulmasını, IFC formatının da TS EN ISO 16739-1'e uygun olmasını istiyor. Türkiye'ye özgü kurallar yönetmeliğin eklerinde tanımlı; eklerde yer almayan konularda Türk, Avrupa ve uluslararası standartlar bu sırayla uygulanıyor.

BIM süreci hangi projeler için zorunlu?

Uygulama imar planı bulunan alanlarda yeni yapılacak binaların ruhsat projeleri için. Başlangıç tarihi il ve belediye nüfusuna, inşaat alanına ve yapının kullanımına göre değişiyor. Takvimi yönetmelik yazımızda tablo hâlinde topladık; kendi projenizin tarihini Sizin halkanız hangisi? aracında görebilirsiniz.

Her disiplin ayrı model mi teslim ediyor?

Evet. Madde 9'a göre projenin gerektirdiği her disiplin kendi projesini ayrı ayrı BIM tabanlı hazırlıyor ve IFC olarak teslim ediyor.

Yönetmelik belirli bir yazılım istiyor mu?

Hayır. Yönetmelik yazılım adı vermiyor; modelin IFC, çizim ve dokümanların PDF/A olarak teslim edilmesini istiyor. Önemli olan, kullanılan yazılımın yönetmeliğin sınıf, özellik ve isimlendirme düzenine göre kurulabilmesi.